Przebarwienia hormonalne, znane również jako melasma lub ostuda, są częstym problemem dermatologicznym, charakteryzującym się pojawieniem się symetrycznych, ciemniejszych plam na skórze twarzy. Najczęściej dotyczą czoła, policzków, górnej wargi oraz brody. Schorzenie to dotyka głównie kobiety w wieku rozrodczym, ale może również występować u mężczyzn.
Melasma znacząco wpływa na wygląd i komfort psychiczny pacjentów, dlatego skuteczne rozpoznanie przyczyn i odpowiednia terapia są kluczowe.
Melasma, znana również jako ostuda lub „maska ciążowa”, to przebarwienia skóry o charakterze wieloczynnikowym, gdzie rozwój zmian zależy od złożonej interakcji genetyki, hormonów, środowiska zewnętrznego oraz czynników dodatkowych. Jest to schorzenie głównie estrogenozależne, dotykające przede wszystkim kobiet w wieku rozrodczym, a jej patogeneza opiera się na nadmiernej stymulacji melanocytów (komórek produkujących melaninę) w skórze, co prowadzi do hiperpigmentacji.
- Czynniki hormonalne
- Ciąża – klasyczna przyczyna, stąd nazwa „maska ciążowa”; w II i III trymestrze dochodzi do fizjologicznego wzrostu poziomu estrogenów, progesteronu i melanotropiny (MSH), co hiper stymuluje melanocyty w naskórku i skórze właściwej, prowadząc do brązowych plam symetrycznych na czole, policzkach, górnej wardze i brodzie.
- Antykoncepcja hormonalna – pigułki zawierające estrogeny i progestageny (zwłaszcza te o wysokiej dawce estrogenowej) mogą inicjować lub zaostrzać melasmę u 10-25% stosujących je kobiet; zmiany często ustępują po odstawieniu.
- Terapia hormonalna zastępcza (HTZ) – w menopauzie estrogeny prowokują nawroty; podobnie działają preparaty na trądzik (np. ciproteron) czy leczenie niepłodności. Zaburzenia endokrynologiczne, takie jak PCOS czy nadczynność tarczycy, dodatkowo zwiększają ryzyko poprzez dysbalans hormonalny.
- Promieniowanie UV i światło widzialne
- Główne wyzwalacz czynnik środowiskowy – promieniowanie UVB i UVA penetruje skórę, aktywując tyrozynazę (kluczowy enzym melanogenezy) i powodując oksydacyjny stres w melanocytach; nawet minimalna ekspozycja (np. spacer bez ochrony SPF) może wywołać lub utrwalić przebarwienia.
- Nawroty sezonowe – melasma nasila się wiosną i latem; światło widzialne (HEV – niebieskie światło z ekranów) również pogarsza stan poprzez fotooksydację melaniny. Brak ochrony przeciwsłonecznej (SPF 50+ z filtrami fizycznymi) jest najczęstszym błędem prowadzącym do chroniczności zmian.
- Czynniki genetyczne i etniczne
- Predyspozycja dziedziczna – występowanie w rodzinie zwiększa ryzyko 2-4 krotnie; mutacje genów regulujących melanogenezę (np. MC1R) sprzyjają łatwiejszej hiperpigmentacji.
- Typ skóry Fitzpatrick III-VI – osoby o oliwkowej, azjatyckiej lub afrykańskiej karnacji (jasnobrązowa do czarnej skóra) mają więcej aktywnych melanocytów i grubszą warstwę melaninową, co predysponuje do melasmy; u nich przebarwienia są głębsze i trudniejsze do leczenia.
- Czynniki dodatkowe i wyzwalające
- Leki i kosmetyki fotosensybilizujące – retinoidy, kwasy AHA/BHA, hydrochinon bez ochrony UV, perfumy z olejków eterycznych czy leki (np. tetracykliny, NLPZ, leki hipotensyjne) nasilają reakcję fototoksyczną.
- Stres oksydacyjny i stany zapalne – wolne rodniki uszkadzają melanocyty; dieta uboga w antyoksydanty (wit. C, E, polifenole) pogarsza stan.
- Inne schorzenia – niedoczynność tarczycy, cukrzyca typu 2, otyłość i przewlekłe stany zapalne (np. trądzik różowaty) tworzą tło dla hiperprodukcji melaniny. Mechaniczne drażnienie (np. tarcie okularów, maseczek) lub termiczne (sauna) dodatkowo prowokuje zmiany.
Melasma ma charakter przewlekły z okresowymi remisjami, a jej etiologia wyjaśnia, dlaczego leczenie wymaga kompleksowego podejścia: hormonalnej stabilizacji, ścisłej fotoprotekcji i terapii depigmentującej. Rozpoznanie opiera się na dermatoskopii („sieciowaty” wzór pigmentu), a wykluczenie innych przyczyn (np. leki) jest kluczowe przed terapią.
Objawy melasmy
Melasma charakteryzuje się przede wszystkim zmianami pigmentacyjnymi skóry, które mają typowy wygląd i lokalizację.
- Symetryczne przebarwienia – ciemniejsze plamy o nieregularnych granicach, często równomiernie rozmieszczone po obu stronach twarzy, co odróżnia je od przebarwień posłonecznych czy pourazowych.
- Lokalizacja – najczęściej dotyczy czoła, policzków, górnej wargi oraz brody; w rzadkich przypadkach może pojawiać się na szyi, przedramionach lub innych eksponowanych partiach ciała.
- Kolor plam – od jasnobrązowego do ciemnobrązowego, intensywność może się nasilać pod wpływem słońca lub hormonów.
- Brak objawów zapalnych – zmiany są zazwyczaj bezbolesne, nie swędzą i nie łuszczą się, co odróżnia melasmę od innych chorób skóry, takich jak trądzik czy łojotokowe zapalenie skóry.
- Cechy dodatkowe – przebarwienia mają tendencję do przewlekłego utrzymywania się i nawrotów, nasilają się w okresach wysokiego nasłonecznienia i po ekspozycji na promieniowanie UV; w niektórych przypadkach zmiany mogą powodować dyskomfort psychiczny lub obniżenie pewności siebie.
Diagnostyka
- Wywiad dermatologiczny – ocena czasu trwania zmian, stylu życia, stosowanych leków i historii hormonalnej.
- Badanie dermatoskopowe – ocena głębokości pigmentu i wzorca przebarwień.
- Testy dodatkowe – w przypadkach trudnych do leczenia, ocena hormonalna i tarczycowa może być wskazana.
Leczenie melasmy
Leczenie melasmy jest długotrwałe i wymaga podejścia wieloaspektowego, łączącego terapie miejscowe, zabiegi dermatologiczne i profilaktykę.
1. Terapia miejscowa
- Hydrochinon – standard w leczeniu melasmy; hamuje syntezę melaniny, stosowany 2–3 razy dziennie przez 8–12 tygodni.
- Kwas kojowy, azelainowy, arbutyna – alternatywy dla hydrochinonu, o mniejszym ryzyku podrażnień.
- Retinoidy (tretinoina, adapalen) – wspomagają odnowę komórkową i wchłanianie innych preparatów depigmentacyjnych.
- Preparaty z witaminą C – działanie antyoksydacyjne i rozjaśniające przebarwienia.
2. Fotoprotekcja
- Filtry przeciwsłoneczne SPF 50+ – kluczowy element terapii, stosowane codziennie, również w pochmurne dni.
- Fizyczne filtry mineralne – tlenek cynku i dwutlenek tytanu; szczególnie skuteczne w ochronie przed UVA i UVB.
- Unikanie ekspozycji na słońce – nakrycia głowy, okulary przeciwsłoneczne, ograniczenie przebywania na słońcu w godzinach szczytu.
3. Procedury dermatologiczne
- Peelingi chemiczne (kwas glikolowy, migdałowy) – wspomagają złuszczanie i redukcję przebarwień.
- Laseroterapia – lasery Q-switched, IPL, lasery frakcyjne; stosowane w trudnych przypadkach, zawsze w połączeniu z fotoprotekcją.
- Mikrodermabrazja – metoda wspomagająca leczenie miejscowe, poprawiająca efekt depigmentacji.
4. Leczenie wspomagające
- Suplementacja antyoksydantami (witamina C, E, polifenole) może wspierać ochronę skóry przed promieniowaniem UV.
- Monitorowanie hormonalne – w przypadku występowania przebarwień po lekach hormonalnych lub w ciąży.
Profilaktyka nawrotów
- Stałe stosowanie fotoprotekcji i unikanie nadmiernej ekspozycji na słońce.
- Ograniczenie stosowania hormonów, jeśli to możliwe, i monitorowanie zmian po terapii hormonalnej.
- Regularne stosowanie łagodnych preparatów rozjaśniających i ochronnych.
- Edukacja pacjenta na temat przewlekłego charakteru melasmy i konieczności długotrwałego stosowania środków profilaktycznych.
Przebarwienia hormonalne (melasma) są przewlekłym problemem dermatologicznym, który wymaga indywidualnego i wieloaspektowego podejścia terapeutycznego. Skuteczne leczenie łączy terapię miejscową, procedury dermatologiczne oraz rygorystyczną fotoprotekcję. Edukacja pacjenta i profilaktyka nawrotów są kluczowe dla utrzymania efektów terapii i poprawy jakości życia.
