Kamica ślinianek to rzadziej omawiany, ale niezwykle uciążliwy problem zdrowotny, który dotyka układ wydzielniczy jamy ustnej. Choć ból pojawiający się podczas jedzenia może wydawać się błahym symptomem, często świadczy o obecności złogów blokujących naturalny odpływ śliny, co bez leczenia prowadzi do bolesnych stanów zapalnych.
Przyczyny powstawania złogów w śliniankach
Kamica śliniankowa polega na tworzeniu się zwapniałych złogów, zwanych kamieniami (sialolitami), w przewodach wyprowadzających lub w samym miąższu gruczołów ślinowych. Statystyki pokazują, że aż 80-90% przypadków dotyczy ślinianki podżuchwowej, co wynika z faktu, że produkowana przez nią ślina jest bardziej gęsta, lepka i bogata w jony wapnia oraz fosforany w porównaniu do wydzieliny z pozostałych gruczołów.
Dodatkowym utrudnieniem jest budowa anatomiczna przewodu Whartona, który jest długi, kręty i prowadzi ślinę pod górę, co sprzyja jej zastojowi i krystalizacji soli mineralnych. Każde spowolnienie przepływu stwarza idealne warunki do tego, by drobne cząsteczki zaczęły się ze sobą łączyć, tworząc twardą strukturę blokującą światło przewodu.
Proces ten jest wynikiem zaburzenia równowagi fizykochemicznej śliny, co prowadzi do wytrącania się z niej osadów organicznych i mineralnych wokół drobnych jąder krystalizacji, takich jak resztki pokarmowe, bakterie czy złuszczone komórki nabłonka. Wokół takiego „jądra” warstwowo odkładają się kolejne pokłady soli wapnia, co sprawia, że kamień stopniowo rośnie, aż do całkowitego zamknięcia przewodu wyprowadzającego.
Do czynników zwiększających ryzyko wystąpienia kamicy zalicza się przede wszystkim przewlekłe odwodnienie organizmu, które zagęszcza ślinę, oraz przyjmowanie leków ograniczających jej wydzielanie, takich jak leki moczopędne, przeciwhistaminowe czy antydepresanty. Istotną rolę odgrywa również palenie tytoniu, przewlekłe stany zapalne jamy ustnej (np. dziąseł) oraz zaburzenia gospodarki wapniowo-fosforanowej, które zmieniają pH wydzieliny, czyniąc ją bardziej podatną na krystalizację.
Objawy i sygnały alarmowe
Głównym symptomem kamicy śliniankowej jest nagły, kolkowy ból oraz obrzęk okolicy dotkniętej ślinianki, które nasilają się bezpośrednio przed posiłkiem lub w jego trakcie. Zjawisko to, nazywane „kolką ślinową”, wynika z faktu, że zapach, a nawet sama myśl o jedzeniu stymulują intensywną produkcję śliny, która napotykając mechaniczną barierę w postaci kamienia, nie może wypłynąć do jamy ustnej i powoduje gwałtowne, bolesne rozpieranie gruczołu od środka.
To charakterystyczne pulsowanie i ból o charakterze kłującym często zlokalizowane są pod językiem (w przypadku ślinianki podżuchwowej) lub na policzku (przy śliniance przyusznej). Pacjenci opisują to uczucie jako narastające ciśnienie, które osiąga apogeum podczas żucia kwaśnych lub pikantnych potraw, najsilniej stymulujących ślinianki do pracy.
Oprócz silnego bólu pacjenci często zauważają widoczne powiększenie szyi pod żuchwą lub policzka, które może ustępować kilka godzin po posiłku, gdy ciśnienie nagromadzonej śliny powoli spada, by powrócić z taką samą siłą przy kolejnej próbie zjedzenia czegokolwiek. Takie cykliczne „puchnięcie” twarzy jest niemal pewnym sygnałem obecności złogu, który działa niczym ruchomy zawór w przewodzie wyprowadzającym.
W miarę postępu choroby może dojść do całkowitego i stałego zablokowania przewodu, co objawia się twardym, nieznikającym obrzękiem, zaczerwienieniem skóry w tej okolicy oraz pojawieniem się mętnej lub ropnej wydzieliny w jamy ustnej. W takich przypadkach często występuje również wysoka gorączka, dreszcze i ogólne rozbicie, co sugeruje przejście kamicy w ostre bakteryjne zapalenie ślinianki, wymagające pilnej interwencji chirurgicznej i antybiotykoterapii w celu uniknięcia powstania groźnego ropnia.
Metody diagnostyki i leczenia kamicy
Diagnostyka opiera się na badaniu palpacyjnym przez stomatologa lub chirurga szczękowo-twarzowego oraz badaniach obrazowych, takich jak USG ślinianek, które z dużą precyzją pozwala zlokalizować złogi większe niż 2 mm. W bardziej skomplikowanych przypadkach stosuje się sialografię (RTG z podaniem kontrastu do przewodu) lub tomografię komputerową, pozwalające na ocenę budowy anatomicznej przewodów wyprowadzających i wykrycie kamieni, które nie dają echa w badaniu ultrasonograficznym.
Dzięki nowoczesnej diagnostyce lekarz może ocenić, czy kamień jest pojedynczy, czy mamy do czynienia z tzw. „piaskiem ślinowym”, co determinuje dalsze kroki terapeutyczne. Często już na etapie badania palpacyjnego, lekarz jest w stanie wyczuć twardy złóg pod błoną śluzową jamy ustnej, co pozwala na natychmiastowe zaplanowanie zabiegu.
Wybór metody leczenia zależy przede wszystkim od wielkości i umiejscowienia kamienia, a nowoczesna medycyna dąży do jak najmniejszej inwazyjności, starając się za wszelką cenę oszczędzić gruczoł ślinowy i zachować jego funkcje. Zachowanie aktywnej ślinianki jest kluczowe dla ochrony zębów przed próchnicą oraz zapewnienia prawidłowego procesu trawienia i nawilżania jamy ustnej.
W przypadku bardzo małych złogów stosuje się leczenie zachowawcze, polegające na podawaniu leków przyspieszających wydzielanie śliny (sialogogów), takich jak pilokarpina, oraz intensywnym masażu ślinianki, co ma pomóc w samoistnym wypłukaniu kamienia przez napór produkowanego płynu. Jeśli jednak złóg jest duży lub zaklinowany głęboko, standardem staje się sialendoskopia – nowoczesna metoda małoinwazyjna, która pozwala na wprowadzenie miniaturowej kamery do przewodu i usunięcie kamienia za pomocą specjalnych mikronarzędzi (koszyczków) lub rozbicie go laserem (litotrypsja wewnątrzkanałowa).
W ostateczności, gdy kamień jest gigantyczny lub doprowadził do nieodwracalnego zniszczenia i zwłóknienia miąższu gruczołu, konieczne może być chirurgiczne usunięcie całej ślinianki. Jest to jednak rozwiązanie traktowane jako ostateczność, gdyż wiąże się z ryzykiem uszkodzenia nerwu twarzowego lub językowego, dlatego tak ważna jest wczesna interwencja w fazie, gdy możliwe są zabiegi endoskopowe.
